CORONAVIRUS ĐÃ Ở VỚI CHÚNG TA TRONG MỘT NĂM. ĐÂY LÀ NHỮNG GÌ CHÚNG TA CHƯA VẪN CHƯA BIẾT
Bởi Julia Hollingsworth,CNN
Cập nhật 0056 GMT (0856 HKT) ngày 29 tháng 12 năm 2020
(CNN)- Khi Trung Quốc lần đầu tiên báo cáo các trường hợp nhiễm coronavirus cho WHO vào ngày 31/12/2019, nó được mô tả là một chủng viêm phổi mới bí ẩn. Thậm chí nó còn không có tên.
Trong vòng hai tuần, các nhà khoa học Trung Quốc đã xác định được trình tự bộ gen của virrus, mã di truyền tạo nên virrus. Trong vòng ba tuần, bộ dụng cụ thử nghiệm đầu tiên đã được tạo ra và sau đó được chia sẻ bởi WHO. Và chỉ hơn 11 tháng kể từ khi virus được báo cáo cho WHO, những người đầu tiên đã được tiêm vaccine, biến loại vaccine này trở thành loại vaccine nhanh nhất từng được phát triển.
Tốc độ mà chúng ta tìm hiểu về coronavirus là chưa từng có và các nhà khoa học nói rằng chúng ta đã có được hiểu biết đáng kể.
Nhưng một năm trôi qua, với hơn 81 triệu ca nhiễm được báo cáo và 1,7 triệu ca tử vong trên khắp thế giới, vẫn còn rất nhiều điều chúng ta chưa biết về Covid-19.
Những ẩn số đó bao gồm từ những điều cơ bản – chẳng hạn như virus bắt đầu như thế nào – đến những câu hỏi phức tạp hơn, bao gồm cả việc đại dịch này sẽ kết thúc như thế nào?
“Chúng ta đã biết được rất nhiều điều, nhưng để hiểu chi tiết các vấn đề thực tế đặt ra, chúng ta còn có nhiều chặng lớn phải đi đến,” Maureen Ferran, phó giáo sư sinh học tại Học viện Công nghệ Rochester, nói. “Điều này sẽ khiến các nhà virus học và các quan chức y tế công cộng phải vất vả trong nhiều thập kỷ.”
CORONAVIRUS BẮT NGUỒN TỪ ĐÂU
Khi các chính phủ đua nhau tìm kiếm vaccine cho virus, một trong những câu hỏi cơ bản nhất mà công chúng quan tâm: Nguồn gốc của virus là gì?
Nguồn gốc của virus đã bị che đậy bởi sự nhầm lẫn và các thuyết âm mưu. Ban đầu, virus này trông giống như được kết nối với một chợ ở Vũ Hán bán động vật sống, nhưng một nghiên cứu của Lancet được công bố vào tháng 1 cho thấy 1/3 số bệnh nhân ban đầu không có mối liên hệ trực tiếp nào với chợ đó.
Một số người, trong đó có Tổng thống Mỹ Donald Trump, đã đặt câu hỏi liệu virus này có được phát tán sau khi được nghiên cứu hay tạo ra trong phòng thí nghiệm ở Vũ Hán hay không. Các nhà khoa học cho biết có rất nhiều bằng chứng cho thấy virus này có nguồn gốc từ tự nhiên và nói rằng họ hàng gần nhất được biết đến với coronavirus quá khác biệt về mặt di truyền với Covid-19 nên nó đã bị rò rỉ và sau đó gây ra sự bùng phát.
Các nghiên cứu đã tìm thấy bằng chứng cho thấy virus này có thể đã lưu hành ở Hoa Kỳ và Châu Âu vào tháng 12 năm 2019, sớm hơn nhiều tháng so với suy nghĩ ban đầu. Truyền thông nhà nước Trung Quốc đã đưa tin rằng virus có thể bắt nguồn từ bên ngoài Trung Quốc.
Nhưng trong khi Peter Collignon, giáo sư vi sinh tại Đại học Quốc gia Úc, nói rằng rất có thể virus đã lưu hành ở Mỹ và các khu vực của châu Âu trước khi các trường hợp đầu tiên ở những quốc gia này được chẩn đoán, không có gì kết luận cho thấy virus có nguồn gốc bên ngoài Trung Quốc. WHO, đang điều tra nguồn gốc của virus, sẽ xem xét liệu Covid-19 có thể đã lưu hành ở Trung Quốc hay không trước khi các trường hợp đầu tiên được xác định vào tháng 12.
Bất chấp vô số thuyết âm mưu, có một vài điều mà hầu hết các nhà khoa học đều đồng ý. Covid-19 là một loại virus coronavirus, một loại virus gây ra mọi thứ, từ cảm lạnh thông thường đến SARS. Nó là vật ký sinh có nguồn gốc từ động vật. Một số nghiên cứu chỉ ra dơi là vật truyền bệnh có khả năng mang coronavirus. Và hầu hết các nhà khoa học vẫn cho rằng virus được truyền sang người ở Trung Quốc, vì đó là nơi những ca bệnh đầu tiên được xác định.
BỆNH TỪ ĐỘNG VẬT LÂY TRUYỀN QUA NGƯỜI NHƯ THẾ NÀO
Khoảng 60% mầm bệnh truyền nhiễm được biết là ảnh hưởng đến con người có thể được truyền giữa người và động vật. Sự lây truyền có thể xảy ra theo nhiều cách.
• Tiếp xúc trực tiếp: Qua chất dịch cơ thể của vật bị nhiễm bệnh. Ví dụ như khi chăm sóc, vuốt ve vật nuôi hoặc qua vết bị cắn.
• Tiếp xúc không trực tiếp: Qua các vật dụng hoặc môi trường bị ô nhiễm, như chăn ga, gối đệm hoặc đất hoặc chuồng nuôi súc vật.
• Qua thức ăn:Tiêu thụ thịt, các sản phẩm bị nhiễm hoặc các sản phẩm không được tiệt trùng hoặc nấu chín.
• Qua nước và không khí: Hít phải các giọt bắn hoặc dạng khí dung có chứa mầm bệnh; uống hoặc tiếp xúc với nước bị ô nhiễm.
• Qua vật trung gian: Qua vết cắn của bọ chét, bọ ve, muỗi
Nhưng chúng ta vẫn chưa biết virus này truyền sang người lần đầu tiên ở đâu và liệu nó có chuyển qua động vật trung gian khác, chẳng hạn như tê tê hoặc cầy hương, trước khi lây sang người hay không. Ferran nói: Đó là những câu hỏi mà chúng ta có thể không bao giờ trả lời được – sau hơn 40 năm kể từ khi Ebola được phát hiện, các nhà khoa học vẫn chưa thể xác định chính xác nó đến từ loài động vật nào.
TẠI SAO NÓ ẢNH HƯỞNG ĐẾN MỘT SỐ NGƯỜI NHIỀU HƠN NHỮNG NGƯỜI KHÁC
Khi Covid-19 lần đầu tiên được xác định, nó được coi là một bệnh đường hô hấp. Nhưng nhiều tháng trôi qua, một loạt các triệu chứng và biến chứng của bệnh đã trở nên rõ ràng.
Nhiều người mất khứu giác. Một số người bị nôn hoặc tiêu chảy, hoặc bị đổi màu ở ngón tay hoặc ngón chân. Một số thậm chí bị suy giảm nhận thức hoặc tổn thương não.
Bây giờ chúng ta biết rằng ngay cả những người hồi phục sau Covid-19 có thể bị ảnh hưởng lâu dài, bao gồm lo lắng, tổn thương não và mệt mỏi kéo dài. Một nghiên cứu được công bố trên Tạp chí Y khoa Anh vào tháng 8 cho thấy khoảng 10% bệnh nhân mắc bệnh kéo dài do Covid-19 hơn 12 tuần.
Nhưng các nhà khoa học không biết những tác động này từ Covid-19 kéo dài bao lâu – và họ thực sự không thể giải thích lý do tại sao một số người bị nhiều hơn những người khác.
Một lá thư đăng trên tạp chí Annals of Internal Medicine vào tháng 11 đã mô tả một trường hợp hai anh em sinh đôi giống hệt nhau 60 tuổi đều bị nhiễm Covid-19 có kết quả rất khác nhau. Một người trong họ được xuất viện sau hai tuần mà không có bất kỳ biến chứng nào, người còn lại được chuyển đến khoa chăm sóc đặc biệt và cần phải thở máy.
CÁC TRIỆU CHỨNG THƯỜNG GẶP CỦA COVID-19:
Sốt, ho, mệt mỏi, mất khứu giác, khó thở, run, đau người, hắt hơi, thở khò khè, đau đầu, đau họng, đau khớp, nhớ lẫn lộn, hoa măt chóng mặt và đi ngoài.
Trường hợp này đã chứng minh những gì các nhà nghiên cứu đã quan sát trong nhiều tháng: Dường như có sự ngẫu nhiên về mức độ nghiêm trọng của coronavirus ảnh hưởng đến những người khác nhau – mặc dù có một số người có nguy cơ mắc bệnh nặng do các bệnh mãn tính hiện có hoặc tuổi già, hoặc các yếu tố khác.
“Tất cả chúng ta đều có gen di truyền hơi khác nhau,” Collignon nói. “Thường có những lý do mà chúng ta chưa hiểu hết, một số người đối phó với bệnh nhiễm trùng tốt hơn những người khác.”
Điều đó cũng đúng về mặt nhân khẩu học. Trong nhiều tháng, các nhà khoa học đã quan sát xu hướng cho thấy những người lớn tuổi và nam giới có xu hướng dễ bị tổn thương hơn. Các nhà khoa học biết có điều gì đó về lý do tại sao trẻ em có xu hướng ít bị nhiễm trùng nghiêm trọng hơn do coronavirus – trong mũi chúng có ít thụ thể ACE2 hơn và những thụ thể này là nơi coronavirus xâm nhập vào tế bào của chúng ta. Nhưng họ thực sự không thể giải thích tại sao người cao tuổi có tỷ lệ tử vong do coronavirus cao như vậy – cao hơn nhiều so với bệnh cúm thông thường.
“Điều gì về tuổi tác khiến bạn dễ mắc bệnh hơn rất nhiều?” Collignon đặt câu hỏi. “Chúng tôi có dữ liệu và chúng tôi biết đó là sự thật … nhưng tôi không nghĩ rằng chúng tôi đã có tất cả câu trả lời cho điều đó.”
CORONAVIRUS LÂY TRUYỀN NHƯ THẾ NÀO
Hồi tháng giêng, Trung Quốc xác nhận rằng virus này có thể lây lan từ người sang người. Nhưng một năm trôi qua, vẫn còn cuộc tranh luận về điều đó xảy ra chính xác như thế nào.
Các nhà khoa học cho biết cách thức lây lan chính của virus là các giọt nhỏ bay vào không khí khi ai đó ho hoặc hắt hơi. Những giọt nước này rơi xuống đất sau một hoặc hai mét, và mặt nạ có thể giúp ngăn chặn sự lây lan của chúng.
Tuy nhiên, một số nhà khoa học cho rằng virus cũng đang được lan truyền qua dạng khí dung/aerosols – các hạt nhỏ hơn nhiều có thể lơ lửng trong không khí hàng giờ và di chuyển trên quãng đường dài. Collignon nói rằng đó sẽ là một vấn đề – khẩu trang bằng vải không thể bảo vệ khỏi sự lây truyền qua dạng khí dung.
DẠNG KHÍ DUNG VÀ GIỌT BẮN KHÁC NHAU NHƯ THẾ NÀO
Coronavirus lây truyền chủ yếu qua các giọt bắn, nhưng có một sự cân nhắc liệu nó cũng có thể lây truyền qua không khí. Đây là so sánh cách lây truyền của giọt bắn và đường khí.
Lấy truyền giọt bắn: Giọt bắn có thể lây truyền khi người nhiễm ho, hắt hơi, nói hoặc hát. Những giọt bắn này rơi xuống đất trong vòng 2 mét. Khẩu trang vải có thể giúp ngăn chặn lây lan.
Lây truyền qua kiểu khí dung: Những hạt nhỏ hơn rất nhiều so với giọt bắn. Chúng có thể bay một quảng xa và ở trong không khí hàng giờ. Khẩu trang vải không giúp ngăn được lây lan này.
Collignon nói rằng trong khi việc lây truyền qua dạng khí dung có thể xảy ra, nhưng có vẻ như hầu hết các trường hợp nhiễm trùng đều do các giọt bắn gây nên. Thay vào đó, ông cho rằng cần phải tập trung nhiều hơn vào ảnh hưởng của luồng không khí trong nhà – một nghiên cứu gần đây của Hàn Quốc cho thấy các giọt bắn mang virus vẫn có thể lây nhiễm cho những người ở cách xa hơn hai mét do luồng không khí từ thiết bị điều hòa không khí.
Cũng có những câu hỏi khác. Theo Ferran, vẫn chưa rõ số lượng coronavirus đủ để gây nhiễm cho một người nào đó là mức nào. Trẻ em có thể không có triệu chứng nhiều hơn, nhưng vẫn chưa có câu trả lời chắc chắn về mức độ trẻ em có liên quan đến việc lây lan virus.
Tất cả những câu hỏi này đều quan trọng vì chúng sẽ liên quan đến cách các chính phủ tiếp cận để thực hiện các chính sách. Nếu trẻ em có liên quan đến việc lây lan virus, thì việc đóng cửa trường học là hợp lý – và ngược lại, nếu chúng không tham gia vào việc lây lan virus, thì việc đóng cửa trường học có thể có tác động lớn tới sự hạn chế đóng cửa toàn bộ.
MIỄN NHIỄM TRONG BAO LÂU
Vào tháng 8, các nhà nghiên cứu từ Đại học Hồng Kông cho biết một người đàn ông 33 tuổi đã bị tái nhiễm Covid-19 – 4,5 tháng sau khi anh ta bị nhiễm lần đầu tiên.
Điều đó dường như xác nhận điều mà một số người sợ – có thể bị nhiễm hai lần.
Tin tốt lành, trong khi một số người cho rằng có thể bị nhiễm hai lần, theo Collignon, “Một sự kiện hiếm như vậy bạn có thể đưa vào tạp chí y khoa.” Theo Collignon, khoảng 99% những người bị nhiễm virus dường như không bị nhiễm lại trong ít nhất sáu tháng sau khi họ bị nhiễm.
BỐN LOẠI VACCINE COVID-19 CHÍNH ĐANG ĐƯỢC PHÁT TRIỂN
Ngay cả trước khi virus coronavirus bùng phát vào năm 2019, các công ty dược phẩm vẫn đang nghiên cứu các thiết kế cho vaccine mà họ có thể nhanh chóng thích ứng với một dòng virus đại dịch. Công việc của họ đã được đền đáp khi một số vaccine Covid-19 mới đang được thử nghiệm và chuẩn bị triển khai như minh họa dưới đây.
VACCINE mRNA
Được sử dụng bởi: Pfizer, Moderna
Liều lượng: 2
Vắc xin mRNA là cách tiếp cận mới nhất. Họ sử dụng vật liệu di truyền được gọi là RNA thông tin, như một loại phần mềm di truyền hướng dẫn các tế bào tạo ra một đoạn protein gai của coronavirus. Điều đó sẽ thu hút sự chú ý của hệ thống miễn dịch. mRNA được bao phủ bởi các lipid béo mềm để bảo vệ nó.
VACCINES TRUNG GIAN
Used by: AstraZeneca, Janssen, Sputnik
Doses: 1-2
Vaccine trung gian sử dụng một loại virus khác mang các hướng dẫn di truyền để tạo ra protein gai. Đối với coronavirus, tất cả đều sử dụng adenovirus, một loại virus gây cảm lạnh thông thường. Chúng gắn vào tế bào và đưa DNA vào để hướng dẫn tế bào cách tạo ra protein gai của coronavirus.
VACCINE TIỂU ĐƠN VỊ PROTEIN
Used by: Novavax, Sanofi
Doses: 1-2
Các vaccine tiểu đơn vị protein chỉ lấy các mảnh nhỏ của virus đích đang lưu hành trong hệ thống để hệ thống miễn dịch tìm và nhận biết. Thay vì sử dụng cơ thể người làm nhà máy sản xuất vaccine, virus côn trùng được biến đổi gen được sử dụng để gây nhiễm cho bướm đêm, tế bào của chúng sau đó tạo ra các mảnh protein gai của coronavirus. Chúng được thu hoạch và chế tạo thành vắc xin.
VACCINES BẤT HOẠT TOÀN BỘ
Used by: Sinovac
Doses: 1
Các loại vaccine virus bất hoạt toàn bộ mất nhiều thời gian hơn để tạo ra các lô coronavirus, trước tiên phải nuôi cấy tiếp theo là bất hoạt bằng cách sử dụng hóa chất hoặc nhiệt, rồi chế tạo thành vaccine, cuối cùng tiêm vaccine đó để kích thích đáp ứng miễn dịch.
Câu hỏi lớn đặt ra là khả năng miễn dịch tự nhiên với virus kéo dài bao lâu? Các nhà khoa học chưa thể trả lời điều đó vì virus chưa ở với chúng ta đủ lâu.
Câu hỏi tương tự cũng với vắc-xin – chúng ta cũng chưa biết khả năng miễn dịch kéo dài bao lâu.
Collignon cho biết, các nhà khoa học đã giả định rằng vaccine sẽ cung cấp một số hình thức miễn dịch trong một số năm. “Nhưng điểm đến thì chúng ta vẫn chưa biết.”
Tại thời điểm này, vaccine coronavirus có vẻ hiệu quả hơn vaccine cúm, loại vaccine cần được tiêm hàng năm.
Các nhà khoa học rất lạc quan về vaccine này và cho rằng khả năng xảy ra các tác dụng phụ lâu dài là khó xảy ra. Theo Jonathan Stoye, từ Viện Francis Crick ở London, nói: “Tôi nghĩ rằng nguy cơ do virus lớn hơn nhiều so với vaccine.”
Nhưng điều đó không có nghĩa là không còn câu hỏi về khả năng miễn dịch của vaccine kéo dài bao lâu. Chúng ta không biết liệu virus có đột biến theo cách làm cho vaccine mất tác dụng. Ferran cho biết, chúng ta càng mất nhiều thời gian để tiêm chủng cho nhiều quần thể lớn, thì nó càng có nhiều cơ hội để đột biến. Và một số vaccine mới sử dụng công nghệ mRNA, công nghệ chưa từng được sử dụng rộng rãi trước đây – câu hỏi đặt ra về việc liệu khả năng miễn dịch từ những vaccine đó có tồn tại được như khoảng thời gian của vaccine truyền thống hay không.
KHI NÀO ĐẠI DỊCH KẾT THÚC
Tất cả những câu hỏi này đều có ngụ ý cho câu hỏi lớn: khi nào thì tất cả điều này sẽ kết thúc?
Nhiều người trên khắp thế giới đang đặt hy vọng vào vaccine, ngay cả khi đó không phải là một giải pháp nhanh chóng. Có thể sẽ mất nhiều năm để tiêm phòng cho phần lớn dân số thế giới – điều cần thiết để ngăn chặn sự lây lan – và các cuộc thăm dò cho thấy một số người có thể không sẵn sàng tiêm phòng. Ngay cả khi mọi người cùng hành động thì chỉ riêng vaccine không phải là một giải pháp duy nhất để giải quyết một vấn đề phức tạp.
“Tôi nghĩ rằng vaccine là con đường để đi. Nhưng mọi người có quan điểm rằng nó sẽ bảo vệ chúng ta 100% – không có vaccine nào làm được điều đó”, Collignon nói. Và ngay cả khi ai đó đã được tiêm phòng, các nhà khoa học vẫn chưa biết liệu họ còn có thể nhiễm virus và lây lan hay không, ngay cả khi bản thân họ không bị ốm.
Có khả năng là ngay cả khi đã tiêm chủng rộng rãi, chúng ta vẫn có thể phải sống chung với virus. Rốt cuộc, chỉ có một loại virus trong lịch sử loài người được tuyên bố là đã diệt trừ bằng vaccine – bệnh đậu mùa.
VACCINE COVID-19 ĐÃ PHÁT TRIỂN TRONG THỜI GIAN KỶ LỤC
Ngày nó bắt đầu được thử nghiệm trên người.
Covid-19 (2020): 67 ngày.
H1N1 (2009): 89 ngày.
Ebola (2014): 164 ngày.
SARS (2013): 323 ngày.
Zika (2015): 454 ngày.
Lưu ý: trong trường hợp của sars và zika, dịch bệnh đã kết thúc trước khi phát triển hoàn thiện và vắc-xin vẫn chưa được chấp thuận sử dụng. Hình ảnh này bao gồm các vụ dịch đã được tuyên bố là tình trạng khẩn cấp về sức khỏe cộng đồng được quốc tế quan tâm(PHEIC) bởi WHO. Tốc độ thử nghiệm được tính toán bằng cách sử dụng ngày của trường hợp báo cáo đầu tiên của mỗi vụ dịch. SARS – Được xác định vào năm 2003, trước khi WHO thành lập, chỉ định PHEIC — được đưa vào đây vì đó là lý do chính cho việc tạo ra chỉ định.
Có những vấn đề khác có thể ảnh hưởng đến thời gian tồn tại của coronavirus với chúng ta, chẳng hạn như liệu virus có đột biến hoặc phát triển thành một dòng mới. Có thể virus trở nên ít gây chết người hoặc ít lây nhiễm hơn – nhưng cũng có thể virus trở nên độc hại hơn. Khả năng đó đã được làm nổi bật bởi thông báo gần đây của Vương quốc Anh rằng họ đã xác định được một chủng coronavirus mới có khả năng lây nhiễm cao hơn 70% so với chủng cũ.
Trong khi chờ đợi, chúng ta cần dựa vào một loạt các biện pháp khác. Stoye, từ Viện Francis Crick, nói rằng điều đó có nghĩa là kết hợp nhiều biện pháp bảo vệ khác nhau. “Bạn không thể nói – chúng tôi sẽ chỉ làm một điều này, mà bạn sẽ dự phòng được virus lây lan.”
Và đó là nơi xuất hiện tất cả các câu hỏi về cách virus lây lan và những người khác nhau bị ảnh hưởng như thế nào. Những câu hỏi này quan trọng không chỉ để đối phó với đợt bùng phát hiện tại – mà còn cho các đợt bùng phát trong tương lai.
Collignon nói, vấn đề là không có đủ tiền để trả lời những điều cơ bản.
Ông nói: “Chúng tôi chi hàng tỷ đô la cho vaccine và thuốc, nhưng bạn không thể nhận được tài trợ để nghiên cứu những điều cơ bản như hiệu quả của loại mặt nạ này so với loại mặt nạ kia, thêm vào đó một phần là do câu trả lời cho những câu hỏi đó không làm cho vấn đề biến mất – chúng chỉ giảm rủi ro.
Stoye cho biết anh ấy lo ngại rằng chúng ta vẫn chưa tìm ra cách thích hợp để đối phó với đại dịch.
“Đó là điều khiến tôi lo lắng khi chúng ta nói về những trận dịch trong tương lai – liệu chúng ta đã học được từ cái này đủ để ngăn chặn một cái khác chưa?”
NGUỒN:
https://edition.cnn.com/2020/12/28/health/coronavirus-unknown-facts-intl-hnk-dst/index.html